?

Log in

No account? Create an account

Previous Entry | Next Entry

Шита Эдисултанов

Честно вам скажу, меня не покидает чувство вины перед этим человеком. Будь у меня другая специальность, этого чувства, наверное, не было бы. Но я принадлежу к сообществу людей, которые пишут, и тем самым оставляют след в истории. О человеке, о событии, о явлении…
Уход из жизни никак не вязался с обликом Шиты. Его было так много, и он так много нам отдавал, что никому не приходило в голову дать что-то ему самому. А ведь он нуждался в этом. В нашей ответной реакции, в нашей любви и признании, в нас он нуждался…
Что не сделано, то не сделано. Но время для этого еще есть. Еще живы и здравствуют те, кто хорошо знал артиста, кто может нам рассказать, каким он был в жизни, как умел дружить, как творил. Рядом с ним всегда находилась его верная спутница Зулай Сардалова, яркая, незабвенная солистка государственного ансамбля «Вайнах», с которой Шита прожил долгую счастливую жизнь. Зулай не намного пережила своего супруга.

Такими Шита и Зулай были в пору своей молодости.


Этот снимок сделан перед самой войной.


Вклад Шиты Эдисултанова в культуру народа неоценим. Через годы, через многолетнюю войну он пронес и сохранил для потомков множество документальных материалов, уникальную коллекцию музыкальных инструментов, костюмов…
К сожалению, ничего из того, что Шита нам рассказывал со сцены, еще не издано. Скорее всего, потому, что по большому счету он был экспериментатором, а его выступления становились экспромтами. Яркими, колоритными, незабываемыми.

Вот таким он нам запомнился - веселым,

...неунывающим, добрым, бесшабашным...


У меня сохранились два небольших рассказа, которые не раз звучали со сцены в его исполнении. Дарю их вам.

ЦIИЙНДА ХАРЖАР
ХIара дийцар генна хьалха яздина ду. Боьрша стаг яло зуда ша лаха еза моьттуш волчу хенахь. ХIинца – по-другому. Зудчо ша лаха веза ша дакъаза воккху волу мужчина. Билггала шен каравоьрзур вуй хиъча бен, цо цуьнга маре яха дош дала а мегар дац.
Кхано, маре яханчул тIаьхьа, цIийнан дукъ вукхуьнгахь долуш, бахам дIаболо беза цара. Маре яха тохаеллачу йоIана хаа деза боьрша стаг стенах олу, иза муха кхоллавелла. Iилмано билгалдаьккхина боьрша стаг доккха букъан сурт долчу дийнатех кхоллавелла хилар, атта каравоьрзуш хилар, хIунда аьлча, циркехь ченан кIорнеш а, берзан кIорнеш а, кхин йолу акхарой а санна, кара Iамо атта хиларна.
Нагахь санна, туькана вахийта везахь а, базара вахийта везахь а, хитIа вахийта везахь а караIамийнарг атта ву.
Вайнаха олуш ду-кх, зудчунна караваха хала ду, амма ваханчул тIаьхьа – атта ду.
Маре яха тарло муьлхха а: хазаниг а, ирчаниг а, кIайниг а, Iаьржаниг а, кураниг а, кочаниг а.
Атта маре йоьду ерстанниг. Озаниг а йоьду. Важа-м хьала а, охьа а йоьду. Маре яха хала ду хьекъал долчунна. Ша хьераваьлла воцчо бен юьгур юй маре шел хьекъал дерг? Цундела ша маре йигийтархьама йоIа ша Iовдал хетийта еза йолчул кхин шозза сов.
Юьгуш стаг вели – хIайда, аьлла, дIаяха еза. Мега хьуна – марехь Iийр ю. Ца мега – хIайда, аьлла, цIа ян мегар ду…
Маре яха захотеть динчу йоIа тергал дан деза стеган хатI: лекха, лоха, юккъерчу дегIахь ву.
Лекханиг цIентIехь пайденна вац. ХIунда аьлча, лекха хилча, тIеюха хIума туьканахь карор яц. Заказаш еш, тегийта юлий хьо, карахь мел долчух ер ю хьо.
Тоьлашха ду лохачуьнга яхча. Лоханиг оьзда а ву, гIиллакхехь а ву, зудчунна муьтIахь а ву, вацо атта а ву. Лоха цIийнда волчу зудчо шен тишъелла юбка а, коч-хIума а дIакхосса оьшуш дац. Цхьана кучан юхах цунна ши коч ер ма ю, ткъа юбкин эхан декъах кхо хурашка хир ма ю. Ахьа цуьнга цизаьркий, къаьркъий дитийтахь – берриге а пайда бу хьуна, хIайда хилла а ца Iаш.
Воккха хилча сан корта сирбелла, сан корта кIайбелла бохудолчаьрга а ма гIо. И санначаьрга хьо маре нислахь, дакъаза ер ю хьо. ХIунда аьлча, корта басарбан гIерташ, хIокху дуьнен чохь мел долу шампунашший, сабанашший ийдеш, чIанайоккхур ю хьо цо.
Атта ду хьуна, бабийнарг, кIунзал болчуьнга яхча. Корта билар хIун ду цуьнан? Караеъна тIеда горгам схьа а эцна, чан дIаяьккхичхьана ваьлла хьуна иза.
Мачашна тIе хьокхуш йолу хуьтан бехчалг цо дIай-схьай шаршайой, ша и йоьзан тас санна, тIох – аьлла, тIуьска дIахIуттур бу хьуна.
Делкъанга баьллачу малхе лаьцначу куьзгано санна, постоянно чохь серло лур ю хьуна, цкъа а цунна меза а бийр бац хьуна.

ЕТТ БОДУШ БУЙ ХЬАН?
Сарахь-суьйренца чIогIа дов даьлла хилла хIусамден а, хIусамненан а.
- Стаг! Хьуна ма-гарра, тIулгаш санна бераш ду вайшиннан кхаба дезаш, - аьлла хIусамнанас. – Эхь хета-кх суна, денна бохург санна, лулахошкара цкъа шура, тIаккха морзийн берам боьхуш лела. Хьайн тарлахь, и шай-кай дIасакхоьссина хьо валале, етт боху хIума эцахьа вайна.
- Зуда! – аьлла майрачо. – Етт бохий ахьа? Етт кхин багах ма баккхалахь! Етт лело тайпа а дац хьо, етт хьоьга лела а лур бац. Етт не надо! Етт оьшуш бац! Эццахь, некъ хадийчхьана, туька ю хьуна. Цу чохь оьшург ерриг а ю хьуна: ряженка ю хьуна, кефир ю хьуна, свежий молоко, кислый молоко, растительни маргарин, сливочни маргарин, сан ден букъ бу хьуна цу чохь. Етт оьшуш бац! Етт не надо!
- ХIан-хIа, - элира хIусамнанас. – Я етт, я развод!
- Ва, цIе яла хlокху белхан! Етт бахьанехь берашна тIера нана а муха йохор ю?!
Iуьйранна, са хуьллушехь, Шелан базарахь вара хIусамда. Цигахь, юьстахбаьккхина лаьтташ, дукха чIогIа нисбелла етт а хилла.
- Накъост, и етт бодуш буй хьан? – аьлла, хаьттина хIокхо.
Вукхо, инзарваьлла кхуьнгa cхьa а хьаьжна, аьлла:
- Делан вазлора, накьост, цкъа а хаьхкина-м бац хIара, амма шуриний, тIайний, даьттаний кхул тоьлашха етт хьан хIусамнанна хьалха хIуттур-м бац. ДIаэцахь хIара! Цхьа шай-кай эшна, бохка арабаьккхина хьуна ас х Iapa.
- Иза ца хоьтту ас хьоьга. Бодуш бу я бац алахьа.
- Бодуш бу, - аьлла етт болчо. — ВаллахI-биллахI, накъост, аьхкенан юккъерчу баттахь, бута еана, хlapa дlаиккхича, тхан луларчу Хьамзатан къорза зуд кхунна тIаьхьа-м ца кхиира.
- Схьада хьайн куьг! Шай-кай хьан ю, етт сан бу.
Цо бохху мах дlа а белла, шен етт а балош, цIехьа ма волавелла хIapa.
Вукханхьа, хьаьвззина, дуьхьал а ваьлла, етг боьхкинчо ма хаьттина:
- Делан дуьхьа, накъост! Шай-кай соьгахь ю, етт хьоьгахь бу. Мах бохо а ца воллура со. И етт бодуш бу-бац бохург хIун дара хьан?
- Хьо вехийла, накъост, хьуна бакьдерг хаа лаахь - сан xIусамнана йижинчуьра делкъал тIаьхьа бен хьала ца гIотту... Iуьйранна тхан юьртан бажа дIа ма лаьллинехь, оха ков схьадиллича, xlapa тIаьхьа бадалур бацара техьа бохург дара-кх...
Цуьнан любопытство кхочуш а йина, шен етт а балош, цIа вогIуш ма хилла хIара. ДIабуза гергабахана малх а хилла, гIеххьа дIаваха везаш хIара а хилла. Уллохула тIехйолуш йолчу машенна а, автобусана а куьг лоцуш хилла кхо. Етт балош вогIучунна машен хьан сацор ю?!
- Э-э, дера беза ас хIара шопарш цхьажимма лебан, - аьлла, некъана нацкъара а ваьлла, етт диттах дIа а бихкина, юха а новкъа ваьлла хIара.
ХIинца керла яьлла «Лада» боху цхьа машен, Iодара яьлча санна, йогIуш хилла.
Лап, аьлла, кхо куьг лаьцна, тап, аьлла, важа сецна.
- Ассаламу Iалайкум, накъост!
- Ва Iалайкум салам…
- ДIавуьгур вацара ахьа со?
- Ой, дера вуьгур вара, хьо хьовха, хьо санна волу кхин ткъе итт-м!
- Ткъе итт-м вацара соьца, етт-м бу…
- Ой, етт бу бохург хIун ду? Муха бу хьан иза? Урс хьаькхна бу? Дийна бу?
- Ой, урс хьаькхна муха хуьлу? Шура яккха буьгуш бай иза-м, накъост, шура яккха!..
- Ой, ас муха буьгур бу иза?
- Ахь боху мах лур бара аса, накъост, дIо тIехьа дIатасийтахь иза соьга…
- ДIавало, схьабалабе, - аьлла, етт тIаьхьа а тесна, хIара улло а хаийна, машен дIайолаялийтина вукхо.
«Жигули» ткъе итт хьалаяьлла – йоргIанца богIуш хилла етт… Шовзткъе итт яьлла – чабол эцна богIуш хилла. Кхузткъе итт яьлла – багахь чопаш а йина, мотт ара а баьккхина, богIуш хилла етт.
- Накъост, - аьлла водитело, - оцу хьан атто мотт ара ма баьккхина?..
- Муьлхачу агIор берзийна цо иза? – хаьттина аьттан дас.
- Аьрру агIор…
- Делахь, дIаяхийта ахь хеццна хьайн машен! Обгоне боьдуш бу хьуна иза!

Comments

( 5 comments — Leave a comment )
luvida
Dec. 28th, 2011 11:54 am (UTC)
:) Ну воот! Хотела рассказы почитать...
t_chagaeva
Dec. 28th, 2011 12:14 pm (UTC)
Извините, пжлст. Я бы вам их перевела, но на русском они будут звучать без национального колорита. Хотя, можно попробовать...
luvida
Dec. 28th, 2011 12:37 pm (UTC)
Да что Вы! Я пошутила. Если уж будете переводить, то сделайте это для всех, профессионально. Думаю, что всем интересно будет... :))
(Anonymous)
Dec. 28th, 2011 01:33 pm (UTC)
Непременно переведу.
t_chagaeva
Dec. 28th, 2011 01:36 pm (UTC)
Извините, забыла зарегистрироваться, и получилось, что вам ответил аноним. Непра-а-авильно!
( 5 comments — Leave a comment )

Profile

часы
t_chagaeva
t.chagaeva

Latest Month

September 2017
S M T W T F S
     12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930

Tags

Powered by LiveJournal.com
Designed by yoksel